TEGEN DE STROOM IN

We zullen eerst alle misverstanden uit de wereld helpen. Een beroerte is niet hetzelfde als een hartstilstand. “Een beroerte is het gevolg van de vorming van een bloedklonter in de bloedvaten van de hersenen, een trombose.” Als we er een chic woord op willen plakken. “Die trombose belemmert de bloedtoevoer, waardoor de hersencellen te weinig zuurstof en voedingsstoffen krijgen en zo minder goed of niet meer zullen functioneren.”

“Sommige bloedvaten kunnen door een trombose zelfs gedeeltelijk of volledig afgesloten raken”, vult professor Denorme aan. Dat is, zoals je zelf ook wel kan bedenken, niet helemaal de bedoeling.

“Als een klonter op een goed bereikbare plaats zit, kunnen we die mechanisch verwijderen.” Wanneer een klonter diep in de hersenen zit, waar de bloedvaten klein en kwetsbaar zijn, is de klonter te moeilijk te bereiken om die techniek toe te passen. “Men kan ook medicatie gebruiken die de klonter oplost, maar dat werkt niet bij alle patiënten.” Hoe meer tijd er zit tussen de beroerte en de behandeling, hoe groter het risico op bloedingen. De kans dat de behandeling dan nog voldoende effect heeft, neemt exponentieel af.

“Geen enkele behandeling is geschikt voor alle patiënten. Twee patiënten kunnen dezelfde leeftijd hebben, tot dezelfde risicogroep behoren en zelfs op bijna exact dezelfde plaats een klonter hebben. Toch zullen ze niet op dezelfde manier herstellen of dezelfde behandeling nodig hebben.” 

Ze kunnen hetzelfde probleem hebben door een andere oorzaak. En als de oorzaak anders is, hoe kunnen we dan verwachten dat de oplossing dezelfde zou zijn?
 

go with the flow
 

“In ons onderzoek naar beroertes focussen we onder meer op de bloedstroom zelf. In een gezonde situatie stroomt het bloed in een richting. Door de klonter kan het bloed niet langer door, terwijl de aanvoer niet stopt. Daardoor bouwt de druk op en zoekt het een uitweg.” De terugweg in dat geval.

Vergelijk het met je badkuip. Water stroomt naar beneden en vloeit weg langs de afvoer. Wanneer je de stop inbrengt, stroomt het water niet langer weg, maar verandert het van richting en komt het naar boven. 

“Op het eerste gezicht een handige oplossing van het lichaam. Alleen kan die oplossing zelf nieuwe problemen veroorzaken.” 
 

op zoek naar antwoorden
 

“Samen met ingenieurs heeft onze onderzoeksgroep computermodellen gebouwd die de veranderingen in de bloedstroming kunnen nabootsen. Daar zien we dat de herverdeling van het bloed op zich geen probleem vormt, zolang de bloedvaten zich ideaal vertakken, onder een hoek van negentig graden”, vertelt professor Denorme. 

Alleen zijn bloedvaten in werkelijkheid zelden perfect, bijvoorbeeld door ouderdom of aderverkalking. Wijkt een vertakking af van dat ideaal, dan kan de stroming verstoord raken. Klonters vormen zich op plaatsen waar verschillende stromen samenkomen of waar het bloed van richting verandert.

“Via muismodellen kunnen we in een gecontroleerde omgeving elk proces van een beroerte afzonderlijk bestuderen.” Denk aan bloedstroming, vaatstructuur, stolling en ontsteking. “We kunnen zelf een beroerte initiëren, terug weghalen en zien wat er gebeurt in de hersenen. Bij muizen kunnen we in de hersenen die processen rechtstreeks filmen. Dat levert enorm waardevolle informatie op.”
 

podiumplaats
 

De ster van de show is de von Willebrand-factor: een lang eiwit in het bloed dat een hoofdrol speelt bij de bloedstolling. Onder normale omstandigheden zit het eiwit opgevouwen en houdt het zich in stilte bezig in de coulissen.
 
Wanneer een bloedvat beschadigd raakt en collageen bloot komt te liggen, betreedt de von Willebrand-factor het podium. “Het bindt zich aan de beschadigde plaats en ontvouwt zich. Je kan het zien als een soort landingsplatform voor bloedplaatjes. Zodra die bloedplaatjes zich eraan vasthechten, komt er een klonter op de wonde die het bloedverlies kan stoppen.”

Het wordt echter problematisch wanneer de von Willebrand-factor actief wordt op een moment waarop dat eigenlijk niet de bedoeling is. 

“In onze computermodellen zien we dat wanneer we in de bloedstroom een zeer krachtige stroming opwekken – een soort tornado – de von Willebrand-factor uit elkaar wordt getrokken door centrifugale krachten.”

Volgens die theorie kan het eiwit geactiveerd worden zonder dat er op die plaats een klassieke beschadiging van de vaatwand aanwezig is. De bloedstroom kan zo zelf meebepalen of het stollingssysteem in actie schiet. 

Aan wie nu het gevoel krijgt dat robots de wereld zullen overnemen: geen paniek! 
 

knip het gewoon kapot!
 

“Er bestaat zoiets als ADAMTS13. Dat is de moleculaire schaar die de ontvouwde von Willebrand-factor in stukken kan knippen.” 
De von Willebrand-factor zegt ‘Bloedvat beschadigd! Klonter nodig!’ en ADAMTS13 reageert met ‘Rustig mannekes, niet alles dichtplamuren hé.’

Dat natuurlijke remsysteem versterken lijkt de ideale oplossing te zijn voor beroertes. Zo kunnen we ongewenste klontervorming beperken zonder de volledige bloedstolling uit te schakelen. Nee, toch niet. Die vlieger gaat niet op.

“Bij beroertepatiënten werkt de schaar niet goed meer, omdat ze werd aangevallen door een ontstekingsreactie. Ook als we extra ADAMTS13 toedienen, zal de ontstekingsreactie dat aanvallen”, stelt professor Denorme. “Enkel bij patiënten die zelf onvoldoende functioneel ADAMTS13 hebben, wordt dat soms toegediend.”
 

voor alles is een oplossing
 

“We kunnen die ontstekingsreactie bij beroertepatiënten beïnvloeden.” ‘Ideaal’, hoor ik je denken. En net daar zit de misconceptie. Bij ontsteking denken we massaal aan ziekte en pijn. Negatieve zaken, zoals een ontsteking, moeten zo snel mogelijk verholpen worden. Grotendeels klopt dat ook, maar een ontsteking is niet alleen schadelijk. Laat dat gerust even binnenkomen. Het immuunsysteem heeft die ontstekingsreactie net nodig voor verdediging en herstel. Die immuunrespons onderdrukken maakt je net veel vatbaarder voor infecties. 

“We proberen in onze muismodellen nu het schadelijke gedeelte van ontsteking zo nauwkeurig mogelijk af te remmen en de nuttige functies te behouden”, licht professor Denorme toe. 

“Hoewel er biologisch veel gelijkenissen zijn, is een muis natuurlijk geen mens. Daardoor heerst er soms nog een sceptische houding tegenover de bevindingen die wij doen, terwijl er wel een duidelijk verband is. Zelfs neurochirurgen herkennen bepaalde patronen uit de beelden en ze vinden het aannemelijk dat vergelijkbare processen bij mensen plaatsvinden.” 

Kritiek vanuit andere domeinen is begrijpelijk en noodzakelijk. Onderzoek en ideeën in vraag stellen kan alleen maar motiveren om verder of vanuit een ander standpunt te kijken.
 

goede raad
 

Over onderzoek gesproken, professor Denorme geeft nog enkele tips mee aan jonge onderzoekers en studenten. “Blijf praten met elkaar. Praat met mensen van andere faculteiten en onderzoeksgroepen. Misschien botsen zij tegen dezelfde problemen en heb jij daar nooit op die manier naar gekeken.”

“Stop daarnaast met focussen op de verschillen”, vult hij aan. “Neem afstand en zie wat verbindt.”

Tot slot stelt hij: “Omring je vooral met mensen waar je je goed bij voelt. Mensen die in jou geloven, maar die ook kritisch kunnen zijn. In die context kan je echt alles in vraag stellen en dat moet ook.” ‘Waarom?’ is misschien wel het codewoord.

Soms moet je de stroom volgen om te zien waar hij je brengt en soms moet je er radicaal tegen ingaan om op je bestemming te belanden.