SPLIJTZWAM

Wanneer de media berichten over politieke spanningen nemen ze graag het woord ‘splijtzwam’ in de mond, maar in tegenstelling tot de beuken- of oesterzwam is deze variant niet eetbaar. Een splijtzwam is een twistpunt, de oorzaak van verdeeldheid. Soms gaat het om een persoon die voor controverse zorgt, vaker verwijst het naar een omstreden fenomeen of polariserende gebeurtenis.  

De plek bij uitstek om een splijtzwam van dichtbij te spotten: het familiefeest. Iedereen die aan familiebijeenkomsten doet, kent ongetwijfeld het moment waarop het gespreksonderwerp overgaat naar een actuele kwestie. Er komt geleidelijk een discussie op gang en de tafelzitters nemen een positie in. Soms zijn de kampen gelijk verdeeld, soms is het de racistische nonkel tegen de rest. Hoe dan ook, er bevindt zich een splijtzwam in de kamer. 

Vandaag gebruiken we ‘splijtzwam’ alleen nog in zijn figuurlijke betekenis. Oorspronkelijk verwijst het naar een zwam die zich door te splijten vermenigvuldigt. Hierbij slaat ‘zwam’ op een bacterie, niet op een paddenstoel. Wanneer de letterlijke betekenis juist verloren ging en de figuurlijke in gebruik kwam, is niet helemaal duidelijk. De metafoor moet ergens eind negentiende eeuw zijn opgang hebben gemaakt. 

Een variant op de splijtzwam is de twistappel. Ook hier gaat het enkel nog om een metafoor en is de letterlijke betekenis weggevallen. ‘Twistappel’ heeft een oorsprong die iets meer tot de verbeelding spreekt en teruggaat tot de Griekse mythologie. Eris, de godin van de twist, leverde een appel met het opschrift “voor de mooiste” op een bruiloft. Al snel volgde een ruzie over wie aanspraak maakte op dit giftig fruitgeschenk. En zoals wel vaker in het verleden had ook deze appel desastreuze gevolgen: de Trojaanse Oorlog.

Vandaag leven we in een wereld met meer splijtzwammen en twistappels dan ooit; Trump, Rusland, AI en zelfs het Eurovisiesongfestival zijn volgens de media allemaal hedendaagse splijtzwammen. Deze thema’s zorgen meestal voor twee fronten die recht tegenover elkaar staan, met weinig dialoog en nog minder onderhandeling. In onze gepolariseerde samenleving schieten debatten en conflicten als het ware als splijtzwammen uit de grond.