Overslaan en naar de inhoud gaan
universiteit maatschappij cultuur onderzoek Antwerpen opinie satire editoriaal poëzie column

TILCAYO, DE KAT DIE 1,4 MILJOEN JAAR LANG ONOPGEMERKT BLEEF

‘Voor het eerst in 100 jaar nieuwe kattensoort ontdekt’, kopt VRT NWS op 17 september. De Leopardus tilcayo is een tijgerkat van amper vijftig centimeter lang, kleiner dan een huiskat dus, maar daarom niet minder indrukwekkend. Al eeuwenlang hield de soort zich schuil in de dichte jungle van de Boliviaanse Yungas, tot UAntwerpen-onderzoeker Jonas Lescroart haar op het spoor kwam.  

— Laura Aerts

Het is 9u ’s morgens wanneer we Jonas Lescroart opbellen op zijn kantoor in Oostende, waar hij aan de slag is als beleidsmedewerker bij het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ). De Bruggeling mag zich sinds maart officieel doctor in de evolutiebiologie noemen. Dat de vondst van een kitten mede dankzij hem wereldnieuws zou worden, had hij waarschijnlijk nooit kunnen denken. 
 
Maar daarvoor keren we eerst terug naar 2016, wanneer een jong katje langs de rand van de weg werd meegenomen. ‘Hoe schattig,’ moet de vinder hebben gedacht, ‘een nieuw huisdier!’ Maar niets bleek minder waar: de snoezige kitten ontpopte zich al snel tot de wilde kat die hij was.  

In 2017 besloot de eigenaar hem daarom naar wildlife center La Senda Verde te brengen, waar men meteen doorhad dat het om een tijgerkat ging. Het dier werd omgedoopt tot Tigrino, naar de soortnaam Leopardus tigrinus. 

Maar ook die classificering zat niet pluis, meende vrijwilligster en biologe Paola Nogales-Ascarrunz. Tigrino gedroeg zich anders en had een ander vlekkenpatroon dan de reeds gekende tijgerkatten.  

En zo gebeurde het dat DNA-stalen van Tigrino terechtkwamen bij Jonas Lescroart. Hij deed onderzoek in Brazilië naar de evolutie van kleine katachtigen in het kader van zijn doctoraat aan UAntwerpen en de Braziliaanse universiteit PUCRS. Enkele jaren later stond het vast: er was een nieuwe kattensoort! 

Jonas, hoe gaat het nu met Tigrino? Heeft u hem al eens ontmoet?  

Het gaat goed met hem. Hij is intussen tien jaar oud en woont nog steeds in wildlife center La Senda Verde, dat ondertussen een toeristische trekpleister is geworden.

Maar een leuk weetje: ik heb hem nog nooit ontmoet, sterker nog, ik ben nog nooit in Bolivia geweest. De genetische data werden me steeds opgestuurd en zo kon ik vanop afstand werken.

De Leopardus tilcayo, in het kort tilcayo, dat is een hele mond vol. Wat weten we over deze soort?  

De pas ontdekte tilcayo is de vijfde tijgerkattensoort. Tijgerkatten, in Bolivia lokaal gekend als tilcayo, zijn de kleinste en slankste onder de katachtigen van het geslacht Leopardus en komen enkel voor in tropisch Amerika. Allemaal zijn ze zo’n halve meter groot en bedekt met rozetten, de wetenschappelijke term voor hun vlekken. Op het zicht zijn ze dan ook moeilijk van elkaar te onderscheiden. De verschillen zitten vooral in hun habitat en levensstijl.

De tilcayo splitste zich zo’n 1,4 miljoen jaar geleden af van de andere tijgerkatten en werd zo een aparte soort. Wat we vandaag over haar weten, is nog beperkt. Hoeveel tilcayo’s er zijn, waar ze precies leven en of de soort bedreigd is, moet verder onderzoek uitwijzen.

Wauw, als de soorten zo op elkaar lijken, hoe ontdekte u dan dat Tigrino een andere en onbekende soort was?

Via specifieke DNA-analyses konden we vaststellen dat het om een geheel nieuwe soort ging. Maar eerst moesten we individuen vinden, en dat is niet evident: de soort is zeldzaam en leeft in een moeilijk bereikbaar gebied. Eigenlijk moet je vooral hopen dat je er toevallig eentje tegenkomt, wat het geval was bij Tigrino. Daarna viel het geluk ons weer in de schoot: dorpelingen brachten een tweede dier binnen, een wilde kat die ze in een boom hadden gevonden. Die vrouwelijke tilcayo is later weer vrijgelaten, maar haar DNA-stalen gebruikten we wel voor het onderzoek.

Hoe begon u aan het DNA-onderzoek als u slechts twee stalen had?  

Naast het DNA van die twee tilcayo’s, gebruikten we ook dat van andere tijgerkattensoorten ter vergelijking. Daarvoor bezochten we musea wereldwijd, waaronder Naturalis in Nederland, om genetisch materiaal van opgezette dieren te verzamelen.  

Oud DNA degenereert na verloop van tijd, maar samen met een gespecialiseerd lab in Santa Cruz slaagden we erin de bruikbare fractie op te zuiveren.

Jullie ontdekking werd in september wereldnieuws. Wat betekent dat voor Bolivia?  

Bolivia is ontzettend trots op ‘hun’ nieuwe soort en overweegt de tilcayo zelfs uit te roepen tot symbool voor hun nationale biodiversiteit. Men is blij dat de prachtige natuur van het land de positieve aandacht krijgt die ze verdient.  

Ook La Senda Verde, waar Tigrino nog steeds verblijft, staat nu extra in de spotlight en wordt druk bezocht. Er lopen zelfs plannen om het opvangcentrum op te nemen onder het nationaal natuurerfgoed.  

En waar ik echt trots op ben: het land werkt aan een wetsvoorstel om de tilcayo en haar leefgebied beter te beschermen. Dat ons onderzoek tot zulke maatregelen zou kunnen leiden, had ik nooit durven dromen. 

Hoe ziet de toekomst van het onderzoek eruit?  

Mijn Boliviaanse collega-onderzoekers Paola Nogales-Ascarrunz en Enzo Aliaga-Rossel zullen de studie naar de tilcayo voortzetten. Ze willen in de eerste plaats de populatie en het leefgebied in kaart brengen, om zo ook het risico op uitsterven te kunnen inschatten. 

Binnenkort start ook de IUCN met een herevaluatie van de beschermingsstatus van tijgerkatten voor haar Rode Lijst. De laatste evaluatie dateert namelijk nog van 2016. 

Zelf heb ik mijn doctoraat in maart afgerond en beschouw ik de evolutie van tijgerkatten voorlopig voldoende uitgeklaard. Ik zie nu graag de aandacht verschuiven naar een andere complexe groep Zuid-Amerikaanse katachtigen, de graskatten. Benieuwd wat daar nog te ontdekken valt!

Auteur: Laura Aerts